Medically reviewed by Dr. Kushal Kharel, MD Psychiatry
Consultant Psychiatrist · Nepal Medical Council registered · Last reviewed August 26, 2026
Read the medical information disclaimerरसुवाको बाढी-पहिरोपछि मानसिक सहयोग किन चाहिन्छ?
रसुवामा बुधबार, अगस्ट २६, २०२६ मा आएको भोटेकोशीको बाढी र पहिरोले धेरै परिवारलाई एकैचोटि गाउँ, घर र आफन्त गुमाउने पीडा दिएको छ। मृत्यु र बेपत्ता भएकाहरूको संख्या अझै बढ्दो क्रममा छ, र उद्धार टोलीहरू दिनरात खटिरहेका छन्। यस्तो बेला भौतिक उद्धार जत्तिकै आवश्यक हुन्छ — मानसिक सहयोग। तर धेरैलाई लाग्छ, "मानसिक सहयोग" भनेको मनोचिकित्सक वा काउन्सिलरले मात्र दिन सक्ने कुरा हो। वास्तवमा, विपद्को तत्कालीन घडीमा सबैभन्दा बढी उपयोगी हुने कुरा हो — साधारण, तालिम प्राप्त गर्न सजिलो एउटा सीप, जसलाई 'साइकोलोजिकल फर्स्ट एड' (Psychological First Aid – PFA) भनिन्छ। यो कुनै पनि व्यक्ति — स्वयंसेवक, शिक्षक, स्थानीय युवा, परिवारको सदस्य — जसले सिक्न सक्छ।
PFA भनेको के हो, र के होइन?
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र रेडक्रसले परिभाषित गरेअनुसार, PFA भनेको विपद् वा दुर्घटनापछि तुरुन्तै दिइने मानवीय र व्यावहारिक सहयोग हो — औपचारिक उपचार वा काउन्सिलिङ होइन। यसको उद्देश्य हो: व्यक्तिलाई सुरक्षित महसुस गराउनु, शान्त हुन मद्दत गर्नु, आधारभूत आवश्यकता र सूचनासँग जोड्नु, र आफन्त तथा समुदायको साथ खोज्न सघाउनु।
PFA भनेको घटनाको विस्तृत विवरण जबरजस्ती सुनाउन लगाउने कुरा होइन (यसलाई "डिब्रिफिङ" भनिन्छ, र अनुसन्धानले देखाएको छ — यसले फाइदा गर्नुको सट्टा कहिलेकाहीँ हानि पुर्याउन सक्छ)। यसको अर्थ हरेक व्यक्तिलाई परामर्श वा औषधि नै चाहिन्छ भन्ने पनि होइन, र यो केवल विशेषज्ञले मात्र दिन सक्ने सेवा पनि होइन।
मुख्य सिद्धान्त: हेर्नुहोस्, सुन्नुहोस्, जोड्नुहोस्
WHO ले सिकाउने PFA को सबैभन्दा सरल ढाँचा तीन चरणमा आधारित छ।
१. हेर्नुहोस् (Look) — वरपर हेर्नुहोस्: कसलाई तत्काल शारीरिक उपचार चाहिएको छ? कोसँग खतरनाक चोट, अत्यधिक झट्का (shock), वा आत्तिने अवस्था छ? कोसँग परिवारबाट छुट्टिएका बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला वा अपाङ्गता भएका व्यक्ति छन्? यिनीहरूलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
२. सुन्नुहोस् (Listen) — नजिक गएर, शान्त स्वरमा आफ्नो परिचय दिनुहोस्। कुरा गर्न कर नलगाउनुहोस् — कोही मौन बस्न चाहन्छ भने त्यो पनि स्वीकार्य हो। न्याय नगर्नुहोस्, हतार नगर्नुहोस्। कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो सहयोग भनेको केही नबोली, धैर्यसाथ साथमा बस्नु मात्र हो।
३. जोड्नुहोस् (Link) — व्यक्तिलाई आधारभूत आवश्यकता (खाना, पानी, लत्ताकपडा, आश्रय), चिकित्सा सेवा, र आफन्तसँग सम्पर्कमा जोड्न मद्दत गर्नुहोस्। सही र प्रमाणित सूचना दिनुहोस् — हल्ला वा अपुष्ट तथ्यांक नफैलाउनुहोस्। यदि कोहीको पीडा साताभरिसम्म कम नभएको देखिन्छ भने, नजिकैको स्वास्थ्य सेवा वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग जोड्नुहोस्।
के गर्ने, के नगर्ने
गर्नुहोस्: पहिले शारीरिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्नुहोस्। कम्बल, पानी, सूचना जस्ता व्यावहारिक सहयोग पहिले दिनुहोस् — यसले भरोसा बनाउँछ। बालबालिकालाई परिचित अभिभावक वा आफन्तको साथमा राख्नुहोस्, र डरलाग्दो दृश्य वा बारम्बार समाचार देखाउनबाट जोगाउनुहोस्। संस्कृति र धर्मअनुसारको शोक व्यक्त गर्ने तरिकालाई सम्मान गर्नुहोस्।
नगर्नुहोस्: "सबै ठीक हुन्छ" जस्ता झुटो आश्वासन नदिनुहोस् — बरु "तपाईं एक्लै हुनुहुन्न, हामी साथमा छौं" भन्नुहोस्। घटनाको विवरण बारम्बार सोध्ने वा दोहोर्याउन नलगाउनुहोस्। कसैको प्रतिक्रिया (रुनु, चुप लाग्नु, रिसाउनु) लाई असामान्य ठान्न वा लाज दिलाउन नहुँदैन — यी सबै विपद्पछिको सामान्य प्रतिक्रिया हुन्। आत्महत्याको जोखिम वा गम्भीर मानसिक संकटका संकेत देखिएको व्यक्तिलाई एक्लै नछोड्नुहोस्।
कहिले व्यावसायिक सहयोग लिने?
यदि कसैमा यी लक्षण हप्तौंसम्म रहिरहन्छ भने, विशेषज्ञ सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ: निद्रामा गम्भीर बाधा, दैनिक काम गर्न नसक्ने अवस्था, बारम्बार डरलाग्दो सम्झना वा दुःस्वप्न, अत्यधिक डर वा एक्लोपन, नियन्त्रणभन्दा बाहिरको रिस, वा आत्महत्याको विचार। बालबालिकामा — अचानक ओछ्यानमा पिसाब फेर्नु, बोल्न बन्द गर्नु, वा अत्यधिक टाँसिनु जस्ता संकेत देखिन सक्छ।
उद्धारकर्मी र स्वयंसेवकको ख्याल पनि गरौं
सेना, प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, रेडक्रस र स्थानीय स्वयंसेवक — जो दिनरात उद्धारमा खटिरहेका छन् — उनीहरू पनि यही पीडादायी दृश्यहरूको साक्षी बन्छन्। उनीहरूलाई पनि विश्राम, साथीभाइसँगको कुराकानी, र आवश्यक परे व्यावसायिक सहयोग चाहिन्छ। "बलियो हुनुपर्छ" भन्ने दबाबले उनीहरूको आफ्नै मानसिक स्वास्थ्यलाई पन्छाउनु हुँदैन।
सहयोगका लागि सम्पर्क
राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन: 1166 (नि:शुल्क, गोप्य)। नेपाल रेडक्रस सोसाइटी र स्थानीय स्वास्थ्य चौकीमा पनि सम्पर्क गर्न सकिन्छ। थप सहयोगका लागि नजिकैको मनोचिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रदायकसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।
अन्त्यमा
बाढी-पहिरो जस्ता विपद्पछि, हरेक व्यक्ति फरक गतिमा शोकबाट माथि उठ्छ। हामी सबैले सक्ने सबैभन्दा ठूलो काम भनेको — हतार नगरी, न्याय नगरी, साथमा बस्नु हो। यो सानो लाग्ने सहयोगले नै धेरैको मानसिक स्वास्थ्य र भविष्यको यात्रामा ठूलो अन्तर ल्याउन सक्छ।
Need professional help?
If symptoms are affecting sleep, study, work, relationships, safety or daily functioning, a psychiatric assessment can help clarify the diagnosis and treatment plan.