मानिस किन आत्महत्याको बाटो रोज्छ? मिडिया, वेर्थर इफेक्ट र हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारी

हालैका दिनहरूमा नेपालमा आत्मदाह र आत्महत्याका घटनाहरूले फेरि एकपटक सार्वजनिक बहस सिर्जना गरेको छ। मुगुका २५ वर्षीय राइड-सेयर चालक गणेश नेपालीले काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग अगाडि आत्मदाह गरेपछि उपचारकै क्रममा उनको मृत्यु भयो। ट्राफिक जरिवाना र पुलिससँगको विवादबाट उत्पन्न त्यो पीडा पछि सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारमाध्यमहरूमा व्यापक रूपमा छायो, र त्यसपछि थप यस्तै घटनाहरू दोहोरिएको चर्चा पनि चल्यो। यो घटनाले फेरि एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—मानिस किन जीवनको यति चरम निर्णय लिन्छ, र यस्ता घटनाहरूको सार्वजनिक प्रस्तुतिकरणले समाजमा के असर पार्छ?

यो लेखले कुनै व्यक्तिविशेषको घटनालाई सनसनीपूर्ण बनाउने उद्देश्यले लेखिएको होइन, बरु आत्महत्याका पछाडिका जटिल कारणहरू र जिम्मेवार सञ्चारको महत्त्व बुझ्ने प्रयास हो।

आत्महत्या वा आत्मदाहजस्ता घटनालाई प्रायः एउटै तात्कालिक घटना (जस्तै जरिवाना, विवाद, वा कर्जा) सँग मात्र जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर मनोविज्ञान र सार्वजनिक स्वास्थ्यका अध्ययनहरूले आत्महत्यालाई सधैं बहुकारणात्मक घटनाको रूपमा हेर्नुपर्ने देखाउँछन्।

आर्थिक तनाव र संकट—ऋणको भार, बेरोजगारी वा कमाइको अनिश्चितता; मानसिक स्वास्थ्य समस्या—डिप्रेसन, चिन्ता वा उपचार नपाएका मानसिक अवस्था; सामाजिक विच्छिन्नता—साथ, परिवार वा समुदायबाट टाढिनु; संस्थागत वा प्रणालीगत असफलता—राज्यका निकायबाट अपमानित वा बेवास्ता गरिएको महसुस; अघिल्लो आघात वा दुर्व्यवहार; र तत्कालीन ट्रिगर घटना—यी कारकहरू एकसाथ जोडिएर व्यक्तिलाई असहाय महसुस गराउन सक्छन्।

यीमध्ये कुनै एउटा मात्र कारण प्रायः पर्याप्त हुँदैन। यो लामो समयसम्म सञ्चित भएको पीडा र सहयोग नपाएको अवस्थाको संयोजन हो। त्यसैले कुनै एउटा घटनालाई मात्र “कारण” भनी सरलीकृत गर्दा वास्तविकता लुक्छ, र भोलि उस्तै अवस्थामा पर्ने अरू व्यक्तिलाई सही सहयोग पुर्‍याउने बाटो पनि साँघुरिन्छ।

सन् १७७४ मा जर्मन लेखक गोएथेको उपन्यास The Sorrows of Young Werther प्रकाशन भएपछि युरोपभर धेरै युवाले उपन्यासको नायकले अपनाएकै तरिकाले आत्महत्या गरेको देखियो। यहींबाट “वेर्थर इफेक्ट” शब्द जन्मियो—अर्थात् आत्महत्यासम्बन्धी घटनाको सनसनीपूर्ण, विस्तृत वा महिमामण्डित प्रस्तुतिले संवेदनशील व्यक्तिहरूमा नक्कल गर्ने प्रवृत्ति बढाउन सक्छ भन्ने अवधारणा।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) लगायतका अनुसन्धानहरूले कुनै आत्महत्या वा आत्मदाहको घटनालाई हिरोइज्म वा बलिदानको रूपमा महिमामण्डन गर्दा, तरिका वा प्रक्रिया विस्तृत रूपमा वर्णन गर्दा, हेडलाइनमा आत्महत्यासम्बन्धी शब्द सनसनीपूर्ण ढंगले प्रयोग गर्दा, घटनालाई एउटै सरल कारणसँग मात्र जोड्दा, वा सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर वा भिडियो व्यापक रूपमा फैलाउँदा जोखिम बढ्न सक्ने देखाउँछन्।

गणेश नेपालीको घटनापछि केही टिप्पणीकारहरूले सामाजिक सञ्जालमा यसलाई विरोधको “प्रतीक” वा “बलिदान” को रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन्, किनभने यस्तो महिमामण्डनले संकटमा परेका अन्य व्यक्तिलाई त्यही बाटो अर्थपूर्ण प्रतिक्रिया जस्तो लाग्न सक्ने जोखिम रहन्छ।

वेर्थर इफेक्टको ठीक विपरीत अवधारणा हो “पापागेनो इफेक्ट”—जब सञ्चारमाध्यमले संकटबाट पार पाएका व्यक्तिका कथा, सहयोग खोज्ने तरिका, र आशाका पक्षहरूलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रस्तुत गर्छ, त्यसले बरु आत्महत्या रोक्न मद्दत गर्छ।

यसैले WHO ले सञ्चारमाध्यमका लागि सुरक्षित रिपोर्टिङ मार्गदर्शन तयार गरेको हो। घटनालाई सनसनीपूर्ण नबनाउने, तरिका वा साधनको विस्तृत विवरण नदिने, घटनालाई एकल कारणमा सीमित नगरी सामाजिक, आर्थिक र मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको जटिल विषयको रूपमा प्रस्तुत गर्ने, पीडित र परिवारको मर्यादा र गोपनीयतालाई सम्मान गर्ने, र लेखको अन्त्यमा सहयोग लिन सकिने स्रोतहरू समावेश गर्ने यसका मुख्य सिद्धान्त हुन्।

घटनालाई विरोध वा प्रतिरोधको “उदाहरण” वा “प्रेरणा” को रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन।

यस्ता घटनाबारे लेख्दा वा साझा गर्दा भावनात्मक भाषाभन्दा तथ्यमा आधारित र संवेदनशील भाषा प्रयोग गरौँ।

आत्महत्यालाई कमजोरी वा व्यक्तिगत असफलता होइन, बरु उपचारयोग्य र रोकथाम गर्न सकिने सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याको रूपमा बुझौँ।

वरपर कोही संकटमा देखिएमा प्रश्न सोध्न नडराऔँ, र निर्णय नगरी सुनौँ।

राज्य र संस्थाहरूको जवाफदेहिताबारे बहस गर्दै गर्दा पनि, त्यो बहसले कमजोर मनस्थितिमा रहेका अरूलाई गलत सन्देश नदेओस् भन्ने ख्याल राखौँ।

गणेश नेपालीको मृत्यु र यस्तै अघिल्ला घटनाहरूले देखाउने कुरा एउटै हो—आर्थिक संकट, प्रणालीगत बेवास्ता र मानसिक पीडा एकसाथ जोडिँदा मानिस असाध्यै असहाय महसुस गर्न सक्छ। यस्तो पीडालाई सुन्ने, बुझ्ने र समयमै सहयोग पुर्‍याउने संरचना बलियो बनाउनु नै दीर्घकालीन समाधान हो। सँगै, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको रूपमा हामी सबैले जिम्मेवारीपूर्वक रिपोर्ट गर्ने र साझा गर्ने बानी बसाउनु उत्तिकै जरुरी छ।

यदि तपाईं वा तपाईंको नजिकको कोही मानसिक पीडा वा आत्महत्याको विचारबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने, कृपया एक्लै नरहनुहोस्—सहयोग उपलब्ध छ।

राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन: 1166 (नि:शुल्क, मानसिक अस्पताल, लगनखेल)

TPO नेपाल: 1660-0102-005

त्रिवि शिक्षण अस्पताल, महाराजगन्ज—आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन: 9840021600

तपाईंको जीवन बहुमूल्य छ, र यो पीडा सधैंभरि रहँदैन।